In een planeconomie is het niet moeilijk om diegene aan te duiden die de touwtjes in handen heeft: de planner. Wie is er nu baas in een vrije markteconomie? Wie bepaalt er wat bedrijven produceren? En hoeveel ze produceren? Wie beslist wanneer fabrieken moeten sluiten? Of wanneer er juist nieuwe bedrijven worden opgestart? Uiteindelijk is dit de consument, die met elke eurocent zijn of haar stem uitbrengt. Winkelen is dus vergelijkbaar met naar het stemhokje gaan. Bovendien is het een heel directe vorm van politiek, want in tegenstelling tot traditionele verkiezingen gebeurt consumeren door iedereen heel het jaar door. Is het nu zo dat consumenten deze macht kunnen gebruiken om een beleid te voeren inzake armoede of milieu door bio-voeding en/of fair trade te kiezen? En heeft een overheid het recht om “ethische voeding” te bevoordelen? Deze tekst antwoordt hierop tweemaal duidelijk ‘nee’.

Pas wanneer we kijken naar het gedrag van de Homo Economicus, een rationele consument die steeds zoveel mogelijk waar voor zijn geld probeert te verkrijgen, zien we duidelijk wat subsidies eigenlijk betekenen: gesubsidieerde producten of diensten zijn weggestemd. Dit kan te wijten zijn aan een gebrek aan efficiëntie, te hoge prijzen of een te lage kwaliteit. Of er zijn niet voldoende consumenten die er interesse in hebben, er is m.a.w. geen markt voor. Dit besef is duidelijk nog niet voldoende doorgedrongen. Getuige hiervan zijn de vele cultuursubsidies waarvan een groot aantal cultuurgezelschappen volledig afhankelijk van zijn. Verenigingen als ‘Action Malaise’ met de voorstelling ‘Hebt ge uw lijf al eens te grabbel gegooid’ of ‘Compagnie Barbarie’ met ‘Unterwasser wasserwasser’ zijn ongetwijfeld van goede wil, maar hun voorkomen op de lijst met cultuursubsidies bewijst hun onpopulariteit bij Koning Klant. Het uitdelen van belastinggeld aan projecten die door de bevolking niet gewenst zijn, is dan ook immoreel. Wanneer Bert Anciaux de vrije wil van de Vlaamse belastingbetaler zou respecteren, zouden artiesten als Clouseau moeten bedankt worden met subsidies. Ook is het zo dat er geen universeel geldend ‘recht op cultuur’ bestaat. Kortom, cultuursubsidies zijn inefficiënt en immoreel.

"When you choose organics, you are voting for a planet with fewer pesticides, richer soil and cleaner water supplies--all better in the long run. When you choose locally grown produce, you're voting for conservation of fuel resources and the economic viability of local communities” schreef Marion Nestle, van de New York University op www.foodpolitics.com. Spijtig genoeg is dit maar een deel van het verhaal. Neem nu biologisch geteelde voeding. Het is duidelijk dat de eerstelijns-effecten zeker niet negatief zijn: allerlei chemische stoffen kunnen immers vermeden worden. Wanneer men echter, à la Bastiat, kijkt naar de effecten van biologische voeding op langere termijn en op grotere schaal, ziet men duidelijke nadelen die tegenwoordig doodgezwegen worden. Het grote voordeel van chemische hulpmiddelen in de landbouw is immers de enorme rendementsverhogingen die ermee gepaard gaan. Er is steeds meer en goedkoper voedsel beschikbaar. Dit is ook broodnodig om een groei van de wereldeconomie te garanderen. Wanneer steeds meer mensen, vooral in de Aziatische landen met als koploper China, een steeds hogere levensstandaard beginnen aan te nemen, is het logisch dat de beschikbare grondstoffen op een zo efficiënt mogelijke manier benut moeten worden.

Biologische landbouw doet net het tegenovergestelde. Stel dat de volledige landbouwproductie in de wereld op een ‘biologisch verantwoorde’ manier plaatsvindt. De totale aardoppervlakte voorbehouden voor landbouw zou ontzettend moeten verhoogd worden. Regenwouden en natuurgebieden zouden massaal moeten vernietigd worden om aan het levensonderhoud van alle aardbewoners te voldoen. Bovendien zou de mens voor zijn voedselvoorziening veel afhankelijker zijn van de grillen van Moeder Natuur. Dit is alvast één reden waarom ik als consument/kiezer niet kies/stem voor producten met bio-labels.

Fair Trade, die andere pijler van ethisch voedsel, verhoogt in eerste instantie het inkomen van de deelnemende landbouwers een beetje. Dit is logisch, de consument is immers bereid een hogere prijs te betalen. Is dit nu een oplossing voor de crisis in vele landbouwsectoren en de armoede bij heel wat landbouwers in het zuiden? Helemaal niet. Eerst en vooral zorgen hogere prijzen van bijvoorbeeld koffie, via de werking van vraag en aanbod, ervoor dat koffieboeren koffieplantages blijven bebouwen. De onzichtbare hand kan immers zijn werk niet meer doen. Bijgevolg wordt het koffieoverschot op de wereldmarkt structureel in stand gehouden door fair trade, wat uiteraard leidt tot constant lage (“oneerlijke”) prijzen.

Eigenlijk zijn de hogere fair trade-prijzen oneerlijk. Koffieboeren die uit het systeem van fair trade vallen, doordat ze niet erkend worden door een keurmerk, zijn immers gedwongen aan de lagere prijzen gecreëerd door het koffieoverschot, te verkopen. Internationale fair trade organisaties die de keurmerken verschaffen doen dus eigenlijk meer goed dan kwaad. Een ideale wereld, waarin iedereen fair trade koffie koopt is misschien beter? Duidelijk niet, want aangetrokken door de aanlokkelijke prijzen zouden steeds meer boeren zich begeven op de koffiemarkt, waardoor er in de hele wereld meer koffie zou verbouwd worden dan de mensheid kan verbruiken.

Het zijn trouwens net die organisaties die met een groot deel van de door de consument betaalde fair trade premie gaan lopen. Slechts 10% van de meerprijs gaat naar de producent. Fair trade is dus zeker niet ideaal als vorm van ontwikkelingssamenwerking. Heel de administratieve papiermolen van de keuringsorganisaties moet immers ook betaald worden. Bovendien gebruiken retailers fair trade om via prijsdifferentiatie zoveel mogelijk van het consumentensurplus binnen te halen; de markt voor koffie wordt als het ware gesegmenteerd in een segment met een hoge en met een lage prijsgevoeligheid, de zgn. prijselasticiteit. Deze praktijk is vergelijkbaar met het prijsverschil tussen business en economy class bij luchtvaartmaatschappijen. Business en economy class hebben verschillend productkenmerken en bijgevolg een verschillende kostprijs. Toch zal het prijsverschil groter zijn dan het kostprijsverschil, waardoor consumenten die veel willen betalen veel betalen en consumenten waarvoor de prijs een belangrijk criterium is, weinig betalen.

Dit verklaart ook meteen de grote populariteit van fair trade producten bij prijsongevoelige consumenten, zoals de overheid. Steeds meer overheidsdiensten (en ook het koningshuis), kopen enkel nog Oxfam-koffie aan. Voorvechters van een kostenbesparend aankoopbeleid worden immers steeds afgedaan als ‘anti-sociaal’.

Hoewel de bedoelingen meestal wel goed zijn, is ethische voeding duidelijk niet de meest ideale oplossing voor heel wat problemen in de wereld. Free Trade daarentegen, werkt wel. De vrije markt is de meest efficiënte strategie om armoede te bestrijden die de wereld ooit gekend heeft. Als we werkelijk op zoek zijn naar een verdere groei van de welvaart op deze planeet, moeten alle handelbarrières onmiddellijk opgeheven worden. Free Trade begins at home (von Mises).